گفتار اول مزاج داروهاى مفرده در كتاب اول بيان كرديم كه منظور از اينكه فلان دارو گرم است و ديگرى سرد ، اين يكى تر است و آن دگر خشك ، چيست . توضيح داديم كه حالت مزاجى دارو را نسبت به بدنهاى خودمان مىسنجيم و باز شرح داديم كه مواد تركيبى معدنى ، گياهى و حيوانى ، همه از عناصر چهارگانه بوجود آمده‌اند . عناصر باهم مىآميزند و بر اثر كنش و واكنشى كه دارند بر حالتى از تعادل استقرار مىيابند ، يا اينكه برخى از آنها بر بعضى ديگر چيرگى مىيابند ؛ و معلوم كرديم كه اگر تعادل به ميان آمد ، مزاج معتدل است . گفتيم وقتى مزاج از اين تركيب حاصل شد براى پذيرش قوا و كيفياتى كه امكان دارد بعد از مزاج به وجود آيد آمادگى دارد ؛ ضمنا قبلا بيان نموديم كه مزاج بر چند قسم است و منظور از مزاج معتدل در بدن انسان و نيز اعتدال مزاج در دارو چيست ، و شرح داديم كه منظور ما از اعتدال مزاج دارو اين است كه وقتى دارويى به بدن انسان رسيد و حرارت غريزى بدن در آن دارو تأثير نمود دور نيست كه در بدن تأثير كند و آن را از سردى به گرمى و از ترى به خشكى و يا بالعكس دگرگون نمايد و منظور ما اين نيست كه مزاج دارويى همانند مزاج آدمى است چه مزاج آدمى فقط مزاجى است ويژهء آدمى . بدان‌كه مزاج بر دو نوع است : مزاج اول ، مزاج دوم . مزاج اول : اولين مزاجى است كه از عناصر چهارگانه حاصل مىشود . مزاج دوم : مزاجى است كه از عواملى كه خود آنها داراى مزاج ويژه‌اى هستند پديد مىآيد مانند مزاج داروهاى مركب يا مزاج پادزهرها ( ترياق ) . پادزهرهاى مفرده هريك مزاج ويژه‌اى دارد . اگر اين داروها به هم آميخته شوند و به صورت يك داروى مركب درآيند و مزاجى از اين تركيب پديد آيد ، آن را مزاج ثانوى مىناميم و اين‌طور نيست كه مزاج دوم صرفا مصنوعى به وجود آيد ، بلكه گاهى اتفاق مىافتد كه مزاج ثانوى بدون دخالت انسان به وجود مىآيد كه طبيعت خود به وجود آورندهء آن است . براى مثال ، شير تركيبى است از مواد آبى و پنير و چربى و هريك از اين سه ماده در مزاج ساده نيستند و با غير خود درآميخته‌اند و مزاج ويژهء خود را دارند ؛ پس اين مزاج از كنش طبيعت است نه مربوط به صنعت . مزاج دوم بر دو گونه است : 1 - تركيبات نيرومند و پايدار . 2 - تركيبات سست و ناتوان .